Pszczelarstwo w Polsce

Pasieka_w_Biszczy_200906_0360_RD

Polskie pszczelarstwo jest znacznie rozdrobnione, co bez wątpienia niekorzystnie wpływa na ekonomikę całego sektora pszczelarskiego. Niska opłacalność i wielkość produkcji, duże koszty przy jednoczesnym braku kapitału na inwestycje, ograniczają możliwości rozwoju małych pasiek, przez co w ostatnich latach struktura pasiek w kraju zasadniczo się nie zmieniła.

Liczba rodzin pszczelich
Na podstawie danych uzyskanych z Inspekcji Weterynaryjnej liczba rodzin pszczelich w Polsce wg stanu na październik 2013 roku wynosiła 1 344 062.

Najwięcej rodzin pszczelich (pow. 100 tys.) użytkowanych było w województwach: lubelskim, podkarpackim, warmińsko – mazurskim, małopolskim, wielkopolskim i dolnośląskim.

Najmniej pni pszczelich (poniżej 50 tys.) znajdowało się w podlaskim, opolskim i lubuskim (ok. 121 tys. – 9% ogólnej liczby rodzin). Najwięcej rodzin pszczelich, bo ok. 495 tys. znajdowało się w pasiekach o wielkości od 21 do 50 uli, najmniej w liczących do 5 rodzin (ok. 29 tys.). W pasiekach zawodowych (wg definicji zawartej w rozporządzeniu Komisji (WE) Nr 917/2004 liczących powyżej 150 pni) zarejestrowanych było ok 83 tys. rodzin pszczelich z czego ponad ⅓ w pasiekach powyżej 300 uli.

 

Napszczelenie – liczba rodzin pszczelich przypadających na 1 km2
W zależności od regionu stwierdza się bardzo duże zróżnicowanie liczby rodzin pszczelich przypadających na 1 km2 powierzchni (ryc.1). Średnio w 2013 roku napszczelenie wynosiło 4,3 rodzin pszczelich. Najwięcej, bo 7,6 rodzin pszczelich na 1 km2 znajdowało się w woj. małopolskim, najmniej (1,7) w woj. podlaskim. Podlasie, Polska centralna (woj. mazowieckie) oraz Pomorze to regiony o najmniejszym napszczeleniu (poniżej 3 uli) w przeciwieństwie do południowo – wschodniej części Polski gdzie jest znacznie wyższe (pow. 6 uli). Należy zauważyć, że wymienione zależności są stałe na przestrzeni wielu lat, gdyż decydujące czynniki, które wpływają na poziom napszczelenia i rozwój pszczelarstwa w województwie czy regionie, mają przede wszystkim związek z warunkami pożytkowymi i tradycjami chowu pszczół. Należy podkreślić, że odpowiednia liczba rodzin pszczelich w danym rejonie jest warunkiem zachowania tzw. bioróżnorodności w naturze i pozwala na właściwe zapylenie upraw entomofilnych.

Liczba pszczelarzy i struktura pasiek
Według danych z rejestrów prowadzonych przez powiatowych lekarzy weterynarii liczba pszczelarzy wyniosła 55 023.

Najwięcej pszczelarzy (pow. 5 tys.) było w 4 województwach: małopolskim, lubelskim, podkarpackim i śląskim (łącznie ok. 22 tys. – 40% ogółu). Najmniej (poniżej 2 tys.) w podlaskim, pomorskim, lubuskim i opolskim (łącznie ok. 6,9 tys. – 12,5% ogólnej liczby). Pasieki liczące do 20 pni, posiadało ok. 35 tys. pszczelarzy. Większe pasieki (od 21 do 80 rodzin pszczelich) należały do ok. 18 tys. pszczelarzy. Pasieki, które można by zaszeregować do działów specjalnych produkcji rolnej (ponad 80 uli) były w posiadaniu ok. 1,3 tys. pszczelarzy.
W 2013 roku średniej wielkości pasieka liczyła ok. 24 pnie pszczele.

Największe pasieki znajdowały się na terenie województwa warmińsko – mazurskiego, a przeciętna pasieka w tym regionie liczyła ponad 42 rodziny pszczele.

Najmniejsze pasieki (ok. 13 uli) zlokalizowane były w województwie śląskim.

Polskie pszczelarstwo jest znacznie rozdrobnione, co bez wątpienia niekorzystnie wpływa na ekonomikę całego sektora pszczelarskiego. Niska opłacalność i wielkość produkcji, duże koszty przy jednoczesnym braku kapitału na inwestycje, ograniczają możliwości rozwoju małych pasiek, przez co w ostatnich latach struktura pasiek w kraju zasadniczo się nie zmieniła.

Eugeniusz+w+pasiece(fot. Olga Bambrowicz)

 

Struktura wiekowa pszczelarzy
Według danych uzyskanych z organizacji pszczelarskich większość pszczelarzy to osoby w średnim wieku i starsi. Od lat największą grupę wśród pszczelarzy stanowią producenci w wieku od 51 do 65 lat. W bieżącym roku podobnie ich udział był najwyższy i wyniósł ok. 36,4%. Prawie 1/3 to osoby w wieku poprodukcyjnym czyli liczące ponad 65 lat. Najmniej liczną grupą były osoby wieku do 35 lat, a ich udział stanowił 10,7%. Nieco ponad 22% stanowili pszczelarze w wieku od 36 do 50 lat. Procentowy udział pszczelarzy młodych był najwyższy w pasiekach o liczbie rodzin pszczelich od 11 do 20 i wynosił 3,53% łącznej liczby pszczelarzy. W przypadku producentów z kolejnych dwóch kategorii wiekowych (od 36 do 50 lat i od 51 do 65 lat) ich procentowy udział był najwyższy w pasiekach liczących od 21 do 50 pni (odpowiednio 6,8 i 11,38%). Wśród pszczelarzy najstarszych (pow. 65 lat) największą grupę (8,82%) stanowiły osoby posiadające od 11 do 20 uli. Uwagę zwraca także fakt, że udział pszczelarzy w wieku poprodukcyjnym w porównaniu do pozostałych grup wiekowych jest najniższy w pasiekach powyżej 150 pni.

Produkcja miodu
Produkcja miodu wyniosła ok. 22,1 tys. ton. W porównaniu do roku ubiegłego zbiory miodu były wyższe o ok. 5 tys. ton. Średnia ilość miodu odwirowana z jednej rodziny pszczelej wynosiła ok. 16,5 kg. Najmniejszą średnią wydajność miodu z ula (7 kg) uzyskali pszczelarze z województwa opolskiego, najwyższą zaś (20,6 kg) producenci z Warmii i Mazur. Najwięcej miodu, podobnie jak w roku ubiegłym, wyprodukowali pszczelarze z Lubelszczyzny. W 10 województwach średnie zbiory miodu były niższe od średniej krajowej. Należy zaznaczyć, że na całkowitą ilość wyprodukowanego w kraju miodu zdecydowanie wpłynęły lepsze niż w ubiegłym roku wyniki produkcyjne osiągane przez pszczelarzy z Warmii i Mazur, Podkarpacia i Małopolski.

Ceny miodu i struktura sprzedaży
Ceny miodu (poza drobną korektą), w skupie hurtowym utrzymały ubiegłoroczny poziom. Za kilogram miodu wielokwiatowego i rzepakowego skupujący płacili przeciętnie 10 zł. Miody, lipowy i gryczany uzyskiwały cenę ok. 14 – 15 zł/kg, zaś akacjowy był o ok. 1 zł droższy. Miody rzadziej pozyskiwane – spadziowy ze spadzi iglastej i wrzosowy skupowano za kwoty dużo wyższe, odpowiednio 23 i 28 zł/kg. Nie zmieniły się także zasadniczo ceny w sprzedaży bezpośredniej. Miód rzepakowy sprzedawany bezpośrednio z pasieki kosztował średnio ok. 21 zł/kg, a miód wielokwiatowy średnio ok. 23 zł/kg. Miód akacjowy i lipowy kosztował ok. 25 – 26 zł, natomiast gryczany ok. 27 zł/kg. Ceny miodu w sprzedaży detalicznej były najwyższe, a różnice w porównaniu do cen w sprzedaży bezpośredniej wynosiły od 1 zł (miód wielokwiatowy i rzepakowy) do nawet 10 – 12 zł/kg w przypadku miodu spadziowego ze spadzi iglastej i miodu wrzosowego.
Podstawowym kanałem sprzedaży miodu (według organizacji pszczelarskich) była sprzedaż bezpośrednia, stanowiąca aż 79% całkowitej produkcji. Pszczelarze do punktów skupu skierowali 14,6% uzyskanego miodu, a w ramach handlu detalicznego sprzedali 6,2% miodu. Sprzedaż przemysłowa wynosiła 0,2% całkowitej produkcji.

Koszty produkcji
Średnie koszty produkcji w przeliczeniu na 1 rodzinę pszczelą od kilku lat są wysokie i zróżnicowane w zależności od typu pasiek. W 2013 roku w pasiekach towarowych koszty ogółem (stałe i zmienne) wynosiły 346 zł, a w pasiekach mniejszych (amatorskich) były o 73,5 zł niższe.

Koszty stałe w pasiekach amatorskich stanowiły ok. 15,4% łącznych kosztów, a w pasiekach towarowych sięgały prawie 20%. Spośród kosztów zmiennych (w obu typach pasiek) największe były koszty pracy i koszty związane z dokarmianiem rodzin pszczelich. Nad uwzględnianiem kosztów pracy w pasiekach amatorskich można by dyskutować. Zwykle nie stanowią one dla właściciela źródła potencjalnego zysku, ani nie mają wymiaru ekonomicznego. Z drugiej strony praca jest wielkością ekonomiczną i nawet w tego typu pasiekach wydaje się za zasadne włączenie tej pozycji do kosztów zmiennych.

Straty rodzin pszczelich
Na podstawie danych z organizacji pszczelarskich średnie straty rodzin określone po zimowaniu (odnotowane wiosną 2013 r.) w skali całego kraju wyniosły 18,1%. W tym miejscu należy pokreślić, że były to najwyższe straty rodzin pszczelich odnotowane w prowadzonych przez nas w ostatnich latach badaniach. W roku 2011 i 2012 wynosiły one ok. 13%. W 2013 roku w 5 – ciu województwach (śląskie, małopolskie, pomorskie, łódzkie i wielkopolskie) średnie straty po zimowaniu wyniosły powyżej 20%. Najwyższe odnotowano w Wielkopolsce (23,1%), najniższe stwierdzono w województwie podkarpackim (10,5%) i kujawsko – pomorskim (12,5%).
W trakcie sezonu pszczelarze z 14 – stu województw zgłosili do związków pszczelarskich przypadki ostrych zatruć lub podtruć rodzin pszczelich, głównie na plantacjach rzepaku (ozimego lub jarego) i uprawach sadowniczych. Łączna liczba rodzin pszczelich, która uległa ostremu zatruciu w skali całego kraju wyniosła ponad 3 tys. Podtrucia dotknęły ponad 14 tys. rodzin pszczelich. W województwie lubuskim i łódzkim brak było oficjalnych zgłoszeń strat rodzin pszczelich w trakcie sezonu pszczelarskiego.

 

Źródło: „Sektor pszczelarski w Polsce w 2013 roku”
Opracował:
Dr Piotr Semkiw.
Instytut Ogrodnictwa
Oddział Pszczelnictwa w Puławach
Zakład Technologii Pasiecznych